fordon-bydgoszcz.pl

HISTORIA FORDONU

FORDON - dawne miasto leżące 13 km od rynku bydgoskiego, a obecnie największa dzielnica Bydgoszczy, satelita Bydgoszczy, starszy brat Bydgoszczy, czy jak inaczej go nazwać jest ściśle związany historycznie z Bydgoszczą.
Dzieje obu ośrodków można traktować łącznie.
„Dwumiasto” bydgosko-fordońskie rozlokowane nad Brdą i Wisłą funkcjonowało od średniowiecza. Znaczniejszy początkowo Wyszogród ustąpił w XIV w. miejsca Bydgoszczy, która rozwijała się, aż do scalenia obu ośrodków. Ukazaniu związków historycznych służy poniżej przedstawiona historia.

Rys lokalizacyjny
Fordon leży na obszarze makroregionu Doliny Dolnej Wisły rozciągającego się na długości ok. 120 km od Bydgoszczy po Gniew. Szerokość doliny waha się od 5 do 8 km, a wysokość względna zboczy 50-60 m. Dolina stanowiła od najdawniejszych czasów ważny szlak komunikacyjny, o czym świadczą liczne znaleziska archeologiczne.
Południową część doliny Dolnej Wisły obejmuje Dolina Fordońska. Pokryta jest urodzajnymi madami rzecznymi i miejscowo występującymi piaszczystymi kępami i zabagnieniami. Fordon jest najbliższym rzece miastem w obrębie całej Doliny Dolnej Wisły. Rozciąga się na terasie IIa wznoszącym się ok.12m ponad powierzchnię rzeki. Choć formował go ustępujący lodowiec ok. 12 tys. lat p.n.e., to odsłonięte miejscami utwory są znacznie starsze. Pokłady iłów poznańskich powstałe u schyłku trzeciorzędu zaobserwować można w wyrobiskach miejscowej cegielni. Równie imponujące złoża nie występują w całym otoczeniu Bydgoszczy. W wyrobiskach utworzyły się 3 spore jeziorka wykorzystywane obecnie w celach rekreacyjnych.

Osadnictwo pradziejowe
Pierwsze ślady pobytu grup ludzkich w okolicy Fordonu znane są z Pałcza leżącego ok. 3 km na północ od miasta. Zabytki krzemienne pozostawili łowcy kultury świderskiej z okresu 9 tyś. lat p.n.e. Osadnictwo na obszarze rodzimym Fordonu pochodzi z okresu 6-4.5 tyś. lat p.n.e. Liczne pozostałości odkryto ponadto z epoki brązu i żelaza. W okolicy Łoskonia znaleziono ozdoby z brązu i grobowce kultury łużyckiej.

Osadnictwo średniowieczne
Od początków VI w. w Polsce pojawili się Słowianie. Najstarsze w rejonie Bydgoszczy osadnictwo z tych czasów odkryto na szczycie Góry Zamkowej w Zamczysku (VI-X w.). Następny dobrze udokumentowany ślad pochodzi z Fordonu, gdzie od XI do XIV w. istniał castrum Wisegrod wymieniony przez Galla Anonima pod datą 1113 r. Nad urwistym brzegiem Wisły 1.5 km od ujścia Brdy istnieje grodzisko odpowiadające kronikarskim opisom. Późniejsza budowa u ujścia Brdy portu rzecznego wywołała pośrednio przesuniecie nurtu Wisły w kierunku północnym, skutkiem czego nastąpiło rozmycie wysoczyzny, na której leży grodzisko. Z jego pierwotnego obszaru pozostało 1/5 powierzchni wynoszącej ok. 10.5 tyś. m2.
W chwili obecnej z części środkowej obiektu zachował się fragment wnętrza z wałem wewnętrznym i wyraźnie zaakcentowanym wjazdem od strony północnej. Wewnętrzną cześć grodu otacza fosa o głębokości względnej 6m i szerokości 10-28 m. Za fosą leży dalsza część wału zewnętrznego o charakterze zaporowym. Średnica grodziska mierzy 190 m, z czego na część wewnętrzną przypada 120 m. W odległości 100 m na północny wschód od opisanego obiektu znajduje się cmentarzysko szkieletowe.
Szczegółowe badania grodu rozpoczęte jeszcze przez Niemców w 1886 r., a kontynuowane do dnia dzisiejszego wykazały, że Wyszogród był pogranicznym grodem pomorskim (IX w.) o charakterze wojskowym, następnie polskim grodem (XII do XIII w.) otoczonym podwójnym pierścieniem wałów. We wnętrzu obiektu wyeksplorowano warstwę kulturową zawierającą relikt zabudowy w postaci chat zrębowych, jam i palenisk spełniających funkcje gospodarcze i produkcyjne. Licznie zgromadzony materiał pozwala zrekonstruować podstawy życia mieszkańców grodu. Trudnili się rolnictwem i hodowlą, połowem ryb przy pomocy wędzisk, sieci i ościeni. Niepoślednią rolę odgrywało też łowiectwo, czego dowodem są fragmenty żuchw bobrów, rogów jeleni i saren. Mieszkańcy trudnili się również garncarstwem, obrabiali kości, metale, drewno i glinę. Ok. 100 m od grodziska znaleziono obosieczny miecz z XII w. W najbliższym otoczeniu istniała osada podgrodowa.

Fordon przedrozbiorowy 1037-1772
Przeszłość Fordonu odwołuje się do dziejów Wyszogrodu, Fordon bowiem jest kontynuacją tej osady. Również parafia fordońska zastąpiła kościół wyszogrodzki w posłudze duszpasterskiej.
Powstanie Wyszogrodu wiąże się z walkami toczonymi między monarchią wczesnopiastowską i Pomorzanami. Początek grodu wyznacza się na lata 1037-38. Gród sprawował kontrolę nad drogą wodną Wisły i drogami prowadzącymi z Kujaw na Pomorze Gdańskie i do Ziemi Chełmińskiej. W 1090 r. wyprawa Władysława Hermana przyniosła gwałtownie zniszczenie grodu. Warownia pozostała jednak w rękach Pomorzan, którzy ją rozbudowali. W 1113 r. Bolesław Krzywousty wyprawił się na pas nadnoteckich grodów pomorskich. W pierwszej kolejności król zaatakował Wyszogród. Bardzo sugestywny opis walk dał Gall Anonim. Wojska polskie po przeprawie przez Brdę starły się przez pomyłkę z Mazowszanami. Tak więc próba zaskoczenia Pomorzan nie powiodła się. Przez następne 8 dni czyniono przygotowania do zdobycia grodu, budowano machiny oblężnicze. Do szturmu nie doszło, bo obrońcy poddali gród w obawie przed zemstą Krzywoustego. Książę pozostał na miejscu kolejne 8 dni. W tym czasie umocniono gród i pozostawiono polską załogę. Przed tymi wydarzeniami Wyszogród należał do pomorskiego księstwa nakielskiego. Po zakończonej kampanii całość weszła w skład Wielkopolski. Terytorium wyszogrodzkie sięgało na północy po Trzęsacz, na zachód do Brdy, na południu obejmowało Solec, Łęgnowo i Otorowo, na wschodzie granicą była Wisła.
W wyniku podziału Polski na dzielnice Wyszogród znalazł się w obrębie Mazowsza. Pierwszą znaną ze źródeł osobą dzierżącą gród był Janusz Wojsławic z rodu Powałów (1145). W połowie XII funkcjonowały tu: targ, karczmy i komora celna. Erygowano parafię. Pierwsza wzmianka o plebanie pochodzi z 1198 r. Wiek XIII upłynął na ciągłej zmianie przynależności terytorialnej. W spadku po rodzie Powałów Wyszogród przeszedł w ręce książąt pomorskich. Książę pomorski Świętopełk powołał kasztelanię wyszogrodzką, której kasztelanem został Arnold. W 1238 r. książę kujawski Kazimierz Konradowic zdołał opanować kasztelanię bydgoską, natomiast sąsiedni Wyszogród pozostał nadal w rękach pomorskich. Dopiero w 1242 r. udało mu się to przy pomocy krzyżackiej. Książę pomorski Mściwój w 1271 r. przyłączył ponownie Wyszogród do ziem pomorskich. W 1288 r. Mściwój na drodze wymiany przekazał kasztelanię wyszogrodzką księciu wielkopolskiemu Przemysławowi II. W 1296 po jego śmierci Władysław Łokietek przyłączył Wyszogród do Kujaw inowrocławskich. To wydarzenie w sposób trwały powiązały wyszogrodzkie z Kujawami.
Dokument z 1252 r. potwierdza istnienie komory celnej. Dokument księcia kujawskiego Kazimierza z 1250 r. nakazuje utrzymywać w dobrym stanie grody w Bydgoszczy i Wyszogrodzie . W Wyszogrodzie leżącym na styku Kujaw, Pomorza, Mazowsza, Prus i Wielkopolski dochodziło w tym czasie do kilku spotkań dyplomatycznych książąt okolicznych księstw.
W 1314 r. dokonano podziału księstwa inowrocławskiego na inowrocławskie i księstwo bydgosko-wyszogrodzkie. W 1327 r. Władysław Łokietek przejął dzielnicę inowrocławską (w tym księstwo bydgosko-wyszogrodzkie) i wzmocnił militarnie Wyszogród, kierując ataki na terytoria krzyżackie po drugiej stronie Wisły. W 1330 r. Krzyżacy skierowali wyprawę przeciwko grodowi. Załoga 200 ludzi broniła się do końca. 12 maja obrońcy zostali wycięci do ostatniego, gród doszczętnie spalony. W 1331r. następna wyprawa krzyżacka ruszyła z Wyszogrodu na Wielkopolskę. Opanowane ziemie Krzyżacy zamierzali na stałe podporządkować ustanawiając m.in. komturstwa. W 1337 r. na mocy układu inowrocławskiego ziemia bydgosko-wyszogrodzka powróciła pod panowanie polskie, co potwierdził pokój kaliski z 1343 r. zawarty przez Kazimierza Wielkiego. Przed swoją śmiercią Kazimierz Wielki przekazał m.in. terytorium bydgosko-wyszogrodzkie Kaźkowi Słupskiemu widząc w nim spadkobiercę tronu polskiego. Jednak sprawy potoczyły się inaczej. Po śmierci Kaźka w 1377 r. Bydgoszcz i Wyszogród wróciły pod władzę króla polskiego. W 1380 ziemie te przekazano księciu Władysławowi Opolczykowi.
Po zniszczeniu przez Krzyżaków nie podjęto odbudowy grodu. Wyszogrodzkie zostało włączone do kasztelanii bydgoskiej. Jednak osadnictwo nie zanikło zupełnie. Pozostała wieś zwana Wyszogrodem i parafia.
21 października 1382 r. Władysław Opolczyk powołał na prawie chełmińskim miasto Wyszogród-Hoghemburg. Patrymonium obejmowało 4 wsie (Pałcz, Łoskoń, Miedzyń, Wyszogród) i 5 wysp na Wiśle. Miasto miało prawo pobierania cła na Wiśle i prawo składu. Powołany do życia nowy ośrodek miejski powstał na nowym obszarze 2.5 km na wschód w centrum dzisiejszego Fordonu. - miejscu adekwatnym dla przewidywanej roli miasta w obsłudze handlu wiślanego. Pierwotna nazwa została zarzucona. Pojawiła się nowa nazwa Fordon - wymieniona po raz pierwszy w 1409 r. Nazwa określała funkcję miasta. Fordan - oznaczało bowiem pobieranie opłat celnych na rzece. 4 lipca 1424 r. król Władysław Jagiełło, który w międzyczasie przejął ziemię bydgosko-wyszogrodzką od Władysława Opolczyka - wystawił nowy dokument lokacyjny. Tym razem widniało tam określenie Fordan. Król dokonał reorganizacji prawnej miasta, w miejsce prawa chełmińskiego wprowadził prawo magdeburskie. Przyczyną zmiany było nieprzychylne nastawienie Jagiełły do Opolczyka i walka z Zakonem o żeglugę na Wiśle. Fordon z Bydgoszczą i Solcem stanowił zespół ośrodków, które znajdowały się w centrum tych walk. W myśl przywileju Opolczyka miastem wzorcowym dla Fordonu został Toruń, konkurent handlowy strony polskiej. Jagiełło jako miasto wzorcowe wyznaczył Bydgoszcz, eliminując tym samym Toruń z wywierania wpływu na Fordon. Starosta bydgoski Janusz Brzozogłowy został wójtem fordońskim. Tym samym trzy miasta Bydgoszcz, Fordon i Solec będące bramami w kierunku Pomorza i Ziemi Chełmińskiej stały się jednolitym zapleczem dla Kujaw.
Patrymonium miejskie wyznaczone dokumentem Władysława Jagiełły obejmowało okoliczne wsie i osady m.in. Rybaki, Niecponie, Łoskoń, Pałcz, Jasieniec, Suczyn, Mały Fordonek, Siersko, Siernieczek, Ujście, 4 wyspy na Wiśle m.in. Wielką Kępę Ostromecką.
(tereny dzisiejszej Bydgoszczy na wschód od wiaduktów warszawskich) Natomiast tereny dawnego grodu Wyszogród pozostały niezamieszkane.
Liczba mieszkańców miasta wynosiła w 1583 r. ok. 200, a w 1663 r. 470 osób - więcej niż w Pakości, Koronowie. W 1774 r. Fordon posiadał 861 mieszkańców, w tym 528 Żydów.
W 1441 r. miasto wraz ze starostwem bydgoskim, Gniewkowem i Solcem znalazło się w rękach kasztelana i starosty inowrocławskiego Mikołaja Szarlejskiego. W 1457-1600 Bydgoszcz i Fordon przejęli Kościeleccy. W XVI w. w Fordonie funkcjonowała komora celna o lokalnym znaczeniu. Dopiero przeniesienie w 1594 r. przez Zygmunta III Wazę miejsca pobierania cła wiślanego z Białej Góry nad Nogatem do Fordonu było czynnikiem sprzyjającym rozwojowi miasta i sąsiedniej Bydgoszczy.
W czasie „potopu szwedzkiego” w 1656 r. miasto zostało doszczętnie spalone. W I połowie XVIII w. wskutek ustawicznych pochodów wojsk, ściągania kontrybucji i podatków, w Fordonie zasiedlonych było tylko 12 domów. Miasto ulegało kilkakrotnemu spaleniu i zalaniu przez powódź na Wiśle w 1713 r. Fordon, choć miał bardzo dogodne położenie, nie uczestniczył w handlu wiślanym. To Bydgoszcz była okolicznym centrum skupu zboża. Mieszkańcy trudnili się rolnictwem, rzemieślnictwem, piwowarstwem oraz skromniej kupiectwem. Na terenie miasta istniał od 1556 r. drewniany kościół, w 1600 r. zbudowany jako murowany.
W mieście istniał szpital - przytułek dla ubogich i szkoła prowadzona przez parafię.
Żydzi w Fordonie pojawili się na pocz. XVI w. Posiadali synagogę, odbudowaną w 1699 r. i 1781 r. Byli znaczącym odsetkiem mieszkańców, w pewnych okresach stanowili więcej niż połowę ludności.
Centralnym punktem miasta był rynek. Ulice były wąskie, nie było murów miejskich. Tylko kilka obiektów było murowanych: kościół, komora celna i domy niektórych mieszczan.
Droga do Bydgoszczy prowadziła inaczej niż dzisiaj - drogą jarużyńską na północ od miasta. W miejscu przyszłego mostu przez Wisłę znajdowała się przystań wodna zapewniająca połączenie Fordonu z Ostromeckiem.

Fordon w latach rozbiorów 1772-1920
5 sierpnia 1772 r. podpisano w Petersburgu traktat rozbiorowy. Z ziem nad Notecią i Brdą utworzono obwód nadnotecki ze stolicą w Bydgoszczy. W 1775 r. Prusacy utworzyli 4 powiaty: inowrocławski, nakielski, wałecki i bydgoski. Fordon zaliczono do powiatu bydgoskiego. 2 X 1794 r. do Bydgoszczy i Fordonu wkroczył gen. Henryk Dąbrowski. Przekroczył Wisłę w celu zdobycia Torunia. Jednak klęska Kościuszki pod Maciejowicami spowodowała odwrót wojsk polskich.
W latach Księstwa Warszawskiego Fordon należał do powiatu bydgoskiego - jednego z 10 powiatów departamentu bydgoskiego. W 1812 pod Fordonem przeprawiały się przez Wisłę wojska Napoleona.
Po 1815 r. Fordon wchodził w skład powiatu bydgoskiego regencji bydgoskiej Wielkiego Księstwa Poznańskiego.
W XIX w. ludność miasta wzrastała powoli z 1572 osób w 1804 r. do 2850 osób w 1910 r. Wzrastała liczba Polaków i Niemców, malała liczba Żydów.
W Fordonie w okresie pruskim był tylko 1 kościół katolicki pw. św. Mikołaja - murowany. W 1822 r. parafia fordońska została włączona z kujawskiej do diecezji chełmińskiej i ustanowiono w niej dekanat obejmujący 9 parafii podbydgoskich (Fordon, Koronowo, Byszewo, Dobrcz, Osielsko, Włóki, Wtelno, Wudzyn, Żołędowo).
W 1882 r. utworzono gminę ewangelicką do której zaliczono ewangelików z 36 pobliskich miejscowości W 1877-79 zbudowano okazałą neogotycką świątynie ewangelicką pw. św. Jana - obecnie kościół katolicki. W 1859 r. utwardzono drogę do Bydgoszczy, położono chodniki, wzmocniono brzegi Wisły.
Po uruchomieniu kanału bydgoskiego Fordon dzięki położeniu na styku żeglugi Gdańsk-Berlin stał się miejscem pobierania opłat i nadzoru transportu rzecznego. W 1780-83 zbudowano okazały budynek Dyrekcji Ceł i Akcyzy (dzisiaj więzienie).
W 1900 r. powstało Towarzystwo Upiększania Miasta Fordonu - na wzór organizacji bydgoskiej. W 1910 r. zorganizowano kąpielisko rzeczne nad Wisłą z ratownikiem.
Mieszkańcy zajmowali się rolnictwem, rzemiosłem, sternictwem i rybołówstwem na Wiśle.
W końcu XIX i początku XX w. zaczął rozwijać się przemysł. Utworzono kilka fabryk:
- tartak Heinricha Engelmanna (70-100 robotników),
- cegielnia Knutza i Kittlera (85 robotników, od 1908 r. właścicielem został Albert Medzeg),
- tartak Medzega (30-40 robotników),
- żwirownia, piec do wypalania cegły,
- fabryka papy dachowej Gustava Jacobiego,
- zakład papierniczy,
- firmy remontowo-budowlane,
- zakład ślusarsko-artystyczny,
- fabryka wyrobów cukierniczych,
- stolarnie, piekarnie, rzeźnie.
W 1910 w pobliżu miasta podjęto wydobycie węgla brunatnego, ale ze względu na dużą głębokość zalegania, na szerszą skalę wydobycia nie podjęto. W mieście istniało kilka banków prywatnych. Duże znaczenie dla rozwoju gospodarczego miasta posiadały inwestycje komunikacyjne i budowa nowych obiektów. W 1885 r. połączono Fordon linią kolejową z Bydgoszczą, zbudowano remizę strażacką. W 1891-93 za 10 mln marek w złocie zbudowano most fordoński wg projektu radcy Georga Christopha Mehrtensa. Most był w tym czasie najdłuższym obiektem w Niemczech (1325 m). Ze względu na znaczenie strategiczne został silnie ufortyfikowany (warownie i baszty strzelnicze). W 1853 r. w byłym budynku komory celnej utworzono rządowy dom poprawczy dla kobiet.
W mieście istniały w 1920 r. 5 szkół (ewangelicka, żydowska, mieszana, dokształcająco-zawodowa, prywatna).

Fordon w okresie międzywojennym 1920-1939
Uroczystość przejęcia Fordonu z rąk niemieckich odbyła się 10 I 1920 r. - podobnie jak w Bydgoszczy. W okresie międzywojennym Fordon był najmniejszym miastem powiatu bydgoskiego nieco ustępując pod względem liczby ludności miastom Koronowo i Solec Kujawski. Od 1 kwietnia 1938 r. należał razem z Bydgoszczą do województwa pomorskiego. Przez wiele lat władze samorządowe Fordonu uwzględniając interesy sąsiedniej Bydgoszczy i regionu wspierały starania Bydgoszczy o nadanie mu statusu wojewódzkiego. 30 X 1924 r. Rada Miejska Fordonu zaakceptowała plany przeniesienia miasta i powiatu do województwa pomorskiego, ale pod warunkiem zmiany lokalizacji siedziby Urzędu Wojewódzkiego z Torunia na Bydgoszcz. Niemal natychmiast po odzyskaniu niepodległości ważyły się losy nazwy a nawet istnienia Fordonu. W związku z przyłączeniem w kwietniu 1920 r. do Bydgoszczy kilkunastu osiedli podmiejskich, pojawił się projekt przyłączenia Fordonu. Rada Miejska zajęła w tej sprawie niezdecydowane stanowisko, zaś na posiedzeniu 4 II 1921 r. większością jednego głosu opowiedziała się za przyłączeniem. Decyzji tej sprzeciwił się magistrat. Rozpatrywano też projekt zmiany nazwy miasta na Wyszogród Wielkopolski lub Wyszogródek. 16 III 1929 r. przyłączono do Fordonu wieś Suczyn.
Ludność Fordonu zwiększyła się z 2504 w 1920 r., do 4939 osób w 1939 r. Polacy stanowili w 1920 r. 61 % mieszkańców, a w 1939 91 %. W 1939 r. mieszkało w Fordonie tylko 29 Żydów.
W latach międzywojnia Zarząd Miejski przeprowadził kilka zadań inwestycyjnych m.in. : budowa domu mieszkalnego (18 mieszkań), przebrukowanie i położenie chodników na rynku i okolicach,
Fordon był ośrodkiem przemysłu i rzemiosła, natomiast jego funkcja związana z obsługą okolicznego rolnictwa posiadała znaczenie wtórne. Największe znaczenie w mieście posiadała cegielnia Alberta Medzega - lojalnego wobec Polski Niemca. Cegielnia należała do największych i najnowocześniejszych tego typu zakładów w kraju. W 1922 r. jej produkcja była porównywalna z ilością cegły wytwarzanej przez wszystkie 8 cegielni bydgoskich. Posiadała własną elektrownię obsługującą również miasto.
Do innych ważnych zakładów należały: Fabryka Papieru i Tektury „Fordon”, Fabryka Papy Dachowej „Impregnacja”, Fordoński Tartak Parowy, Wytwórnia Win Owocowych Hubner i Sp-ka, Wielkopolska Składnica Beczek „Fordonia”, zakład produkcji wódek i likierów, Fabryka Obręczy Beczkowych i inne. Funkcjonowało też kilkuset rzemieślników. W okresie międzywojennym istniały w Fordonie 2 hotele : Hotel Polski i Hotel Kruger oraz kilka restauracji.
W zakresie komunikacji funkcjonowała linia kolejowa z Bydgoszczą, a od 1925 r. linia autobusowa do Bydgoszczy. Przejście przez most fordoński był odpłatny do czasu, aż fordoński magistrat wywalczył przywilej bezpłatnego korzystania z mostu przez mieszkańców Fordonu.
W 1932 r. oddano do użytku przystań żeglugi rzecznej „Vistula”.
7 czerwca 1921 r. w Fordonie przebywał Józef Piłsudski.
W latach 1927-29 zbudowano od podstaw nowy kościół katolicki pw św. Mikołaja wg projektu arch. Stefana Cybichowskiego.
Od czerwca 1920 r. zaczęło funkcjonować więzienie dla kobiet. Od 1928 r. zaliczano je do więzień „ciężkich”, w którym przebywały osoby skazane na co najmniej 3 lata.
W pierwszych latach dwudziestolecia istniały 3 szkoły powszechne, w tym szkoła niemiecka.
Otwarto kino. Znaczny wpływ na życie mieszkańców wywierała działalność kulturalna różnych organizacji i stowarzyszeń, w tym zwłaszcza amatorski ruch muzyczny, śpiewaczy i teatralny. W porze letniej, w niedzielę dużym powodzeniem cieszyły się wycieczki do Ostromecka lub lasu parafialnego w Jarużynie. Uczestnicy byli dowożeniu furmankami gospodarzy z Jarużyna i Strzelec Dolnych. Kursowały też na Wiśle statki pasażerskie do Chełmna i Ciechocinka. Rozwijała się działalność sportowa. W 1923 r. powołano pierwszy klub sportowy „Bałtyk” (potem nazwę zmieniono na Fordoński Klub Sportowy). Organizacją imprez sportowych zajmowały się liczne stowarzyszenia np. Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży, organizacje „Strzelca” i „:Sokoła”. W 1932 r. ukończono budowę boiska i strzelnicy. Dzięki staraniom LOOP w 1933 r. założono na terenie podmiejskim Fordonu na stokach Czarnej Góry (obecnie nazywana Górą Szybowników) bydgoską szkołę szybowników. Na terenie szybowiska zamontowano wyciągi i chwiejnicę, wzniesiono budynek administracyjny i gospodarczy oraz hangary, w których w 1939 r. znajdowało się ok. 20 szybowców. Od 1936 r. szkoła uzyskała nazwę Okręgowa Szkoła Szybowcowa w Fordonie.

Lata II wojny światowej 1939-1945
Fordon ze względu na położenie przy moście kolejowo-drogowym przez Wisłę stanowił ważny punkt strategiczny. W sierpniu 1939 r. most - podobnie jak mosty w Tczewie i Grudziądzu - zaminowano. 2 września 1939 r. Niemcy dokonali nalotów na Fordon i Bydgoszcz. W czasie bombardowania przystani wiślanej nastąpiło odpalenie przygotowanego ładunku wybuchowego na moście i zawalenie się jednego przęsła. Zniszczenie mostu spowodowało, że armia „Pomorze” zmuszona była przeprawić się przez Wisłę w okolicach Świecia, a Wehrmacht miał zagwarantowaną bardziej bezpieczną przeprawę na odcinku Fordon-Grudziadz.
Od początku października 1939 rozpoczęła się akcja Selbstschutzu eksterminacji polskich przywódców i inteligencji. 2-go października1939 zamordowano pod murem kościoła w Fordonie burmistrza Wawrzyniaka, księży miejscowej parafii (ks. dziekan w czasie egzekucji wzniósł okrzyk „Niech żyje Chrystus, niech żyje Polska”) i 5 innych osób oraz wymordowano Żydów w mieście.
W Dolinie Śmierci w październiku 1939 zamordowano tysiące osób inteligencji bydgoskiej. Rozpoczęły się wysiedlenia mieszkańców do Generalnego Gubernatorstwa, wywózki na roboty do Niemiec oraz sprowadzanie osadników z Niemiec.
W dawnej żydowskiej bożnicy Niemcy urządzili kino, dlatego nie została zburzona, jak synagoga w Bydgoszczy
Władze niemieckie dążyły do odbudowy uszkodzonego mostu. Pod koniec 1941 r. most naprawiono. Pod koniec wojny ludność Fordonu spadła z 4939 do 3514 osób.

Okres powojenny 1945-1972
Zimowa ofensywa armii radzieckiej w 1945 r. zakładała osiągnięcie rubieży dolnej Wisły.
26 stycznia 1945 r. cofające się oddziały niemieckie wysadziły most fordoński. 27 stycznia 1945 r. Fordon był wolny. Zaczęły się deportacje na Syberię osób które w latach wojny posiadały III niemiecką grupę narodową. Liczba ludności miasta wzrosła z 3514 osób w 1945 r. do 4283 osób w 1950. Nie zrealizowano planu połączenia Fordonu z Bydgoszczą z 1947 r., natomiast w 1949 r. przyłączono do miasta wsie: Pałcz i Zofin, mające silne powiązania gospodarcze z Fordonem.
W 1946 r. przystąpiono do rozbiórki mostu, a w 1951-56 r. zbudowano od podstaw nowy most, skrócony o 300 m względem poprzedniego w wyniku zastąpienia jego fragmentów od strony Ostromecka nasypem ziemnym.
Reforma polskiej administracji państwowej przeprowadzona mocą ustawy z 20 III 1950 wprowadziła ustrój na wzór radziecki.
Pierwszorzędną rolę odgrywały Rady Narodowe, które stały się „gospodarzami w terenie”.
Miejskiej Radzie Narodowej udało się przeprowadzić m.in. następujące inwestycje
- remonty kapitalne 72 budynków miejskich
- budowa budynku mieszkalnego dla 16 rodzin
- budowa Państwowego Technikum Ceramiki Budowlanej
- budowa 7 bloków mieszkalnych
- budowa pawilonu handlowego przy ul. Bydgoskiej
- kapitalny remont 4 studni publicznych
- zelektryfikowanie osiedla domków jednorodzinnych
- założenie oświetlenia i ułożenie chodników przy głównych ulicach
- rozbudowa stadionu FKS „Wisła”
Natomiast z powodu nieadekwatnych do potrzeb przydzielanych centralnie funduszy nie udało się przeprowadzić wielu ważnych i istotnych dla mieszkańców inwestycji np.:
- rozwiązania problemu zaopatrzenia ludności w wodę pitną (niedorozwój sieci wodociągowej)
- brak skanalizowania miasta
- brak nowych szkół podstawowych i ponadpodstawowych
- brak przedszkola
Upaństwowiono zakłady pracy. Do 1950 r. funkcjonowały następujące zakłady:
- Państwowa Przetwórnia Owocowo-Warzywna nr 13
- Wrocławskie Zakłady Papiernicze - Fabryka w Fordonie
- Zakłady Przemysłowe A. Medzega w Fordonie pod zarządem państwowym
- Fabryka Papy Dachowej „Impregnacja” sp. z o.o. pod zarządem państwowym
- Tartak „Las Polski” - ośrodek przemysłu drzewnego w Fordonie
Obok zakładów przemysłowych funkcjonowały też zakłady rzemieślnicze (47) i placówki handlowe (25). Zlokalizowano Ośrodek Zdrowia i prowadzono 2 szkoły.
Wyremontowano synagogę żydowską i przeznaczono go na Dom Kultury. W 1945 r. wznowiono loty szybowcowe.
Liczba mieszkańców Fordonu zwiększała się szybko, dochodząc w 1972 do 8733 osób.
Większość mieszkańców znajdowała zatrudnienie w zakładach przemysłowych, ale 1/5 mieszkańców dojeżdżała do zakładów bydgoskich. Do największych zakładów w Fordonie w okresie 1950-1972 należały:
- Bydgoskie Zakłady Papiernicze - Fabryka w Fordonie
- Fordońskie Zakłady Ceramiki Budowlanej
- Bydgoskie Zakłady Drzewne - zakład nr 4 w Fordonie
- Zakłady Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego w Fordonie (1952)
- Fabryka Mebli w Bydgoszczy - oddział w Fordonie
- Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Handlu Obuwiem
- Elewator Zbożowy
- Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”
- Powszechna Spółdzielnia Spożywców
W latach 1950-1972 plany rozwoju fordońskich zakładów przemysłowych ograniczały się do kapitalnych remontów, modernizacji maszyn i urządzeń. Tylko jeden projekt inwestycji w Fordonie został zaakceptowany przez władze centralne. Dotyczył on budowy Słodowni i Elewatora zbożowego, gdzie zatrudnienie miało znaleźć 180 osób. W 1971 r. ukończono budowę nowoczesnego, zautomatyzowanego elewatora. Ponadto na terenie zlikwidowanej fabryki papy zbudowano Wojewódzki Zakład Usług Produkcyjnych w Fordonie.
Rozwijało się budownictwo mieszkaniowe, zwłaszcza indywidualne. Pod względem budownictwa domów jednorodzinnych Fordon przodował w powiecie bydgoskim. W 1963 r. zorganizowano Fordońską Spółdzielnię Mieszkaniową, która do 1969 r. zbudowała 3 bloki, a do 1972 r. kolejne 6 bloków i pawilon handlowo-usługowy.
Ośrodek Zdrowia przekształcono w Przychodnię Rejonową.
W 1963 r. zbudowano drugą szkołę podstawową. Uruchomiono ponadto Zasadniczą Szkołę Rolniczą oraz Zasadniczą Szkołę Zawodową o kierunku ceramiki budowlanej. Istniała też Fordońska Szkoła Szybowcowa (do 1958), której absolwentem był m.in. ówczesny dowódca wojsk lotniczych gen. bryg. Jan Frey Bielecki.
W dawnej synagodze funkcjonowało kino „Robotnik” (do 1990), działalność prowadziła Miejska Biblioteka Publiczna.
W 1957 reaktywowano klub sportowy, tym razem pod nazwą „Wisła”. W 1962-67 r. wybudowano stadion „Wisła”. Tereny wokół stadionu planowano przeznaczyć pod kompleks sportowo-rekreacyjny m.in. z basenem i hotelem.

Fordon dzielnicą Bydgoszczy - okres po 1973 r.
W 1964 r. Wojewódzka Rada Narodowa uchwalając ogólny perspektywiczny plan zagospodarowania Bydgoszczy oraz plan regionalny dla województwa bydgoskiego przyjęła, że scalenie Bydgoszczy i Fordonu powinno dokonać się do 1970 r. W 1969 r. podjęto decyzję o lokalizacji i budowie na obszarze pomiędzy granicą Bydgoszczy, a granicą Fordonu Zespołu Szkół Wyższych - ATR. To był argument przeważający o „fuzji” obu ośrodków.
Radni fordońscy przewagą głosów 15 za, 1 przeciw, 2 wstrzymujące przyjęli projekt „fuzji”. 1 stycznia 1973 r. Fordon stawał się dzielnicą Bydgoszczy.
Za podjęciem takiej decyzji przemawiały następujące argumenty:
- Fordon był miasteczkiem satelitarnym, w którym działało wiele przedsiębiorstw o charakterze wojewódzkim,
- Włączenie miało umożliwić budowę nowej dzielnicy mieszkaniowej na 80 tyś. mieszkańców, koniecznej wobec braku wolnych terenów w Bydgoszczy,
- Instalacja wspólnych urządzeń komunalnych, poprawa warunków życia i pracy mieszkańców Fordonu i sołectw przyległych,
- Etap realizacji programu zagospodarowania terenu przestrzennego na osi aglomeracji bydgosko-toruńskiej
Po „fuzji” przemianowano 50 ulic fordońskich (wobec 83 istniejących) na nazwy nie pokrywające się z nazwami ulic bydgoskich.
Najistotniejszą przyczyną włączenia Fordonu do Bydgoszczy była pilna potrzeba znalezienia nowych terenów pod budownictwo mieszkaniowe. Szybki rozwój tego budownictwa w latach 70-tych gwałtownie kurczył obszary możliwych inwestycji na terenie Bydgoszczy. W tym czasie zabudowywano ostatnie wolne tereny w Bydgoszczy - Wyżyny, Wzgórze Wolności i Szwederowo. Przygotowano więc front robót na kierunku ”wschodnio-fordońskim”.
O lokalizacji budownictwa na tym obszarze zadecydowało szereg czynników:
- teren stanowiły grunty V i VI klasy, a więc nie nadające się na uprawy rolnicze, co w ówczesnych czasach stanowiło koronny argument
- brak zabudowy, możliwość dogodnego kształtowania komunikacji
- sprzyjające warunku geotechniczne
- możliwość lokalizacji elektrociepłowni i oczyszczalni ścieków
- obszar atrakcyjny krajobrazowo, położony na wysokim wiślanym brzegu, urozmaicony kępami drzew i zielenią lasów, przez co dawał szansę utworzenia dzielnicy o niepowtarzalnym charakterze o własnym indywidualnym obliczu architektonicznym
- dobre skomunikowanie miasta z Bydgoszczą - linią kolejową i rozbudowaną w latach 60-tych 4-pasmową jezdnią.
- usytuowanie we wschodniej części Bydgoszczy strefy składowo-przemysłowej co stanowiło potencjalne miejsce zatrudnienia dla mieszkańców przyszłej dzielnicy
- zaplecze rekreacyjne w postaci Wisły, wzgórz fordońskich i Ostromecka (pałace i park w Ostromecku jako centrum kulturalne), bliskość Leśnego Parku w Myślęcinku
Stowarzyszenie Architektów Polskich oddział w Bydgoszczy rozpisało ogólnokrajowy konkurs na projekt koncepcyjny urbanistyczno-architektoniczny dzielnicy mieszkaniowej Fordon-Brdyujście. Spośród 38 zespołów uczestniczących w konkursie zwyciężyła koncepcja katowickiego oddziału SAP. Generalnymi projektantami inwestycji mieszkaniowej zostali: mgr inż. arch. Grzegorz Chodkowski i Jerzy Szaflarski.
W 1973 r. rozpoczęli przygotowania do pierwszego etapu planu Wschodniej Dzielnicy Mieszkaniowej. Nazwa nie przyjęła się i dla mieszkańców Bydgoszczy nowa dzielnica została „Nowym Fordonem”.
Nagrodzone projekty przewidywały, że dzielnica pomieści 50 tyś. mieszkańców na terenie 700 ha. Do 1975 r. opracowano nowy projekt przewidujący wybudowanie mieszkań dla 100 tyś. mieszkańców na terenie 3500 ha na 2 poziomach - tarasie dolnym i górnym pofałdowanego terenu w pasie ciągnącym się kilka kilometrów od Brdyujścia i zespołu gmachów ATR aż po Stary Fordon. Ten ostatni miał być zachowany w niezmienionym kształcie, co miało dodać dzielnicy specyficznego kolorytu i ciepła. Wkrótce jednak znowu zmieniono założenia zakładając, że w Nowym Fordonie zamieszka 160 tyś. ludzi oraz że wybudowane tam zostaną ważne dla całego miasta obiekty komunalne jak oczyszczalnia ścieków, elektrociepłownia i szpital onkologiczny. Każdy z sektorów zaprojektowany został przez inny zespół ludzi, co miało zapewnić różnorodność formy i niepowtarzalność układów.
Dzielnicę miały stanowić osiedla 7-8-tysięczne z autonomicznymi zespołami usługowymi i oświatowymi z zachowanymi fragmentami naturalnej roślinności. Stąd pozostały dziś tzw laski fordońskie jako lokalne parki. Zakładano 30% budynków 9-13 kondygnacyjnych i 70% budynków do 5 kondygnacji oraz uzupełniającą zabudowę jednorodzinną.
Nawiązano do planów niemieckich z lat 40-tych i w ramach planu „kaskady dolnej Wisły” projektowano nowy kanał bydgoski tzw obejściowy Bydgoszczy. Miał on przechodzić przez las gdański, tereny Fordonu i uchodzić do Wisły w Łoskoniu.
Ciągi pieszo-jezdne miały łączyć Fordon z Myślęcinkiem wzdłuż skarpy pradoliny Wisły.
Wzdłuż Wisły od toru regatowego zaplanowano promenady spacerowe oraz przystanie statków pasażerskich. Na nabrzeżu Wisły na zapleczu starego Fordonu planowano park rekreacyjno sportowy. Tereny te miały być połączone ciągami spacerowymi z rynkiem fordońskim.
Stary Fordon miał pozostać jako centrum o klimacie staromiejskim przeznaczony na funkcje kulturalne i rekreacyjne. Nie planowano tam budowy blokowisk, lecz co najwyżej plomby w istniejącej zabudowie. Rynek planowano otworzyć na Wisłę, poprzez wyburzenie budynków, powiększenie rynku i otwarcie perspektywy widokowej na Wisłę. Więzienie miało być zlikwidowane, względnie zmieniona jego funkcja na gastronomiczno-hotelową. Dawna synagoga miała spełniać rolę centrum kultury. Na terenie starego Fordonu planowano też utworzenie salonu wystaw artystycznych, akademickiego domu kultury, kina letniego, hotelu turystycznego.
Realizację przedsięwzięcia rozłożono na kilka etapów. Do 1984 r. miały powstać osiedla między ATR, a starym Fordonem na 40 tyś. osób. W latach 1985-90 przewidywano budowę 2 kolejnych osiedli między Starym Fordonem, a Wisłą na 40 tyś. osób. Wreszcie po 1990 r. przewidywano budowę największego osiedla dla 80 tys. osób na górnym tarasie czyli terenie dawnego lotniska szybowcowego.
Wizje Nowego Fordonu, jakie powstały w latach 70-tych nie doczekały się pełnego urzeczywistnienia z wielu powodów:
- rozpoczęcie realizacji dzielnicy opóźniło się z 1978 r do 1981 r. wskutek konieczności zmiany technologii wznoszenia domów na bardziej ekonomiczny system szczeciński, a następnie zmianę centralnie ustanawianych priorytetów - uznano, że Bydgoski Kombinat Budowy Domów ma przekazać część mocy przerobowych na Śląsk,
- problemy z uzbrojeniem terenu - brakowało gazociągu, magistrali wodociągowej, kanalizacji i oczyszczalni ścieków,
- kryzys lat 80-tych wymusił oszczędności, a po 1989 r. zmiana sytemu politycznego i gospodarczego wymusiła nowe podejście do budownictwa,
- ustanowienie w 1993 r. na skarpie fordońskiej Parku Krajobrazowego Doliny Dolnej Wisły postawiło pod znakiem zapytania celowość zabudowy górnego tarasu Fordonu
Mimo wszystko budowa posuwała się naprzód.
Największym problemem było skomunikowanie dzielnicy z obszarem macierzystym Bydgoszczy. Projektanci przewidzieli szybką kolej miejską (SKM), a jako rozwiązanie tymczasowe - linie autobusowe. Problem ten do dnia dzisiejszego jest nie rozwiązany. Jako odpowiednik SKM przewiduje się obecnie tramwaj miejski. W 2001 r. niewiele brakowało do realizacji tego pomysłu.
Budowa osiedla miała być prowadzona w sposób wzorcowy z wykorzystaniem wszelkich nowinek urbanistycznych (m.in. obszerne parkingi, partery w blokach przeznaczone na usługi). Prace rozpoczęto od budowy arterii komunikacyjnych z budową węzłów wielopoziomowych i pozostawieniem rezerwy terenu na poszerzenie dróg na 4-pasmowe z tramwajem pośrodku.
Główny ciężar realizacji planów budownictwa mieszkaniowego w Fordonie spoczął na Fordońskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Między 1973 a 1979 r. spółdzielnia wybudowała 380 mieszkań w „starym” Fordonie, w następnych latach miała już budować domy na terenie przyszłej dzielnicy „Nowy Fordon”.
16 XI 1982 r. zasiedlono pierwszy budynek wielorodzinny na osiedlu „Bohaterów”.
W następnych latach zbudowano następujące osiedla:
- osiedle „Bohaterów” (2054 mieszkań) 1982-85,
- osiedle „Bajka” (1776 mieszkań) 1983-86,
- osiedle „Szybowników” (2100 mieszkań) 1985-88,
- osiedle„Przylesie” (2398 mieszkań) 1985-88,
- osiedle „Tatrzańskie” (2665 mieszkań) 1988-92 r. w nowym systemie „fordońskim”.
Wreszcie od 1990 rozpoczęto budowę osiedla „Niepodległości” i „Nad Wisłą”. Od 1992 r. nastąpiło zaniechanie kredytowania spółdzielni mieszkaniowych w Polsce przez PKO. Dalsza budowa mieszkań była możliwa tylko za środki własne przyszłych użytkowników. Zahamowało to budowę nowych domów, choć budownictwo dalej postępowało, bardziej urozmaicone, w tym domy jednorodzinne i szeregowe. Wyposażano osiedla w infrastrukturę handlowo-usługową, oświatową. i służby zdrowia. Do 1992 r. zbudowano kilkanaście obiektów handlowych, 7 szkół podstawowych, 2 szkoły średnie, kluby osiedlowe. Na terenie Fordonu zbudowano 4 kościoły. Od 1992 r. parafie te należały do archidiecezji gnieźnieńskiej, a od 25 III 2004 do diecezji bydgoskiej.
Obecnie (2003) dzielnicę Fordon-Brdyujście zamieszkuje 73,765 tyś. osób co stanowi 20% ludności Bydgoszczy w tym:
- os. Nowy Fordon 36,076 tyś.
- os. Tatrzańskie 12,205 tyś.
- os. Tereny Nadwiślańskie 2,201 tyś.
- Stary Fordon 18,888 tyś.
- Bydgoszcz Wschód-Siernieczek-Brdyujście 4,395 tyś.
Na terenie Fordonu funkcjonuje Akademia Techniczno-Rolnicza, akademiki ATR i Akademii Medycznej, Centrum Kultury Katolickiej „Wiatrak”, kilka hipermarketów (Auchan, Hypernova, Mini Mal), zakłady pracy (m.in. Cegielnie Bydgoskie, Bydgoska Fabryka Mebli, Elewator zbożowy, Lucent Technologies), 7 parafii, Szkoła Salezjańska i osiedla mieszkaniowe cały czas się rozbudowujące. Zabudowa bydgosko-fordońskiego „dwumiasta” postępuje. Tereny między ośrodkami wypełniły osiedla mieszkaniowe, szpital onkologiczny, tereny zajęte przez Auchan i przemysłowe tereny składowe w Brdyujściu. Natomiast wolne od zabudowy pozostają nadal tereny ATR, przyznane uczelni w latach 70-tych, lecz nie urbanizowane od lat. Dzielnica doczekała się oczyszczalni ścieków i skanalizowania dzięki grantom unijnym. Nowa elektrociepłownia okazała się zbędna z powodu nadwyżki ciepła notowanej po 1990 r. wskutek termomodernizacji i opomiarowania mieszkań.

Tekst pobrany ze strony Towarzystwa Miłosników Miasta Bydgoszczy


Projekt i wykonanie: Z.U.I."ProgBit" Copyright © 2010 Z.U.I. "ProgBit" & fordon-bydgoszcz.pl stat4u